با آغاز ماه محرم، جای‌جای گلستان رنگ و بوی عزا به خود گرفته و پرچم‌های سیاه بر سردر خانه‌ها، مساجد، حسینیه‌ها و تکایا نشسته اما در میان همه جلوه‌های سوگواری، آنچه بیش از پیش به چشم می‌آید، حضور پررنگ بانوانی است که با برپایی روضه‌های خانگی، مشارکت در آیین‌های محله‌محور، همراهی نسل جدید با فرهنگ عاشورا و حضور در مراسم جمعی، سهمی تعیین‌کننده در امتداد حیات اجتماعی و فرهنگی این مناسبت دینی ایفا می‌کنند.

در گلستان، روضه‌های خانگی هنوز یکی از اصیل‌ترین جلوه‌های عزاداری محرم به شمار می‌رود که در آن زنان، افزون بر سوگواری برای امام حسین(ع) و یاران باوفایش، شبکه‌ای از ارتباطات اجتماعی، همدلی‌های محله‌ای و حمایت‌های انسانی را نیز زنده نگه می‌دارند.

این مجالس، علاوه بر محل قرائت زیارت عاشورا، حدیث کسا، ذکر مصیبت و مرثیه‌خوانی، بستری برای دیدار همسایگان، آگاهی از مشکلات خانواده‌ها، پیگیری حال بیماران و نیازمندان و تقویت روحیه همیاری در بطن محله‌هاست.

در بسیاری از محلات قدیمی شهرها و روستاهای گلستان، بانوان سالمند و مادران خانواده که همچنان خانه‌های وسیع‌تر و بافت سنتی‌تری در اختیار دارند، میزبان اصلی این محافل هستند که این نقش در شرایط گسترش آپارتمان‌نشینی و کوچک شدن فضاهای مسکونی، بیش از گذشته اهمیت یافته است.

به این ترتیب، خانه‌های قدیمی در ایام محرم به کانون‌هایی برای گردهمایی زنان، انتقال تجربه‌های دینی و بازخوانی فرهنگ عاشورا بدل می‌شود و بخشی از حافظه آیینی جامعه را زنده نگه می‌دارد.

حضور بانوان در این مجالس، به مشارکت در یک آیین مذهبی محدود نمی‌شود و آنان در عمل، حاملان اصلی انتقال فرهنگ عاشورا به نسل‌های بعدی هستند.

حضور دختران نوجوان و کودکان در کنار مادران در روضه‌های خانگی، فرصتی برای آشنایی عملی با مفاهیم ایثار، وفاداری، ظلم‌ستیزی و حق‌طلبی است که در متن واقعه کربلا نهفته و در قالب آیین‌های محرم، از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود و در چنین فضایی، نوای «یا حسین» برای کودکان، نخستین مواجهه عاطفی و تربیتی آنان با مکتب عاشوراست.

از سوی دیگر، کارکرد اجتماعی روضه‌های زنانه در گلستان را نمی‌توان نادیده گرفت. این محافل در کنار جنبه‌های معنوی، در مواردی به بستری برای شناسایی و کاهش مسائل اجتماعی نیز تبدیل می‌شود. از جمع‌آوری کمک برای خانواده‌های نیازمند و همراهی با بیماران گرفته تا تقویت پیوندهای خویشاوندی و محله‌ای و همین ظرفیت اجتماعی موجب شده روضه‌های خانگی در کنار کارکرد آیینی، به یکی از مهم‌ترین بسترهای سرمایه‌ساز اجتماعی در جامعه محلی تبدیل شود.

میدان‌داری بانوان گلستانی در محرم تنها به فضای خانه و محله محدود نمی‌ماند. با فرارسیدن شب، بخشی از همین زنان عزادار در کنار خانواده‌های خود در آیین‌های عمومی، مراسم مساجد، حسینیه‌ها و تجمعات شبانه حضور می‌یابند و در کنار دیگر اقشار، در سوگ سیدالشهدا(ع) به عزاداری می‌پردازند.

این حضور، نشانه‌ای روشن از پیوند میان سنت‌های دیرپای خانگی با مناسک عمومی و جمعی محرم در جامعه امروز است که سبب شده عزاداری حسینی در گلستان، همزمان چهره‌ای خانوادگی، محله‌ای و اجتماعی داشته باشد.

بررسی الگوی عزاداری در گلستان نشان می‌دهد بانوان در این ایام، علاوه بر نقش‌آفرینی در برگزاری و تداوم مجالس مذهبی، در حفظ انسجام اجتماعی هیات‌ها و محافل دینی نیز سهم قابل توجهی دارند.

مدیریت برنامه‌های روضه، تدارک پذیرایی، ساماندهی حضور مهمانان، همراه کردن کودکان و نوجوانان با مراسم و حفظ پیوستگی آیین‌ها در طول دهه نخست محرم، بخشی از مسئولیت‌هایی است که بر عهده زنان قرار می‌گیرد و همین مسئله جایگاه آنان را در هندسه اجتماعی عزاداری محرم برجسته‌تر می‌کند.

معاون فرهنگی اداره‌کل تبلیغات اسلامی گلستان نیز با اشاره به گستره برگزاری مراسم محرم در استان، از برپایی آیین‌های عزاداری با رویکرد «نهضت مردمی روایت‌گری فتح، پیروزی و اتحاد مقدس عاشورایی» در بیش از ۹۰۰ مسجد و ۴۰۰ حسینیه، فاطمیه، زینبیه، تکایا و اماکن مذهبی خبر داد که نشان می‌دهد محرم در گلستان یک جریان فراگیر فرهنگی و اجتماعی با مشارکت گسترده مردم است.

حجت‌الاسلام رضا دیلمی اظهار کرد: مراسم محرم امسال بلافاصله پس از نماز مغرب و عشاء در مساجد برگزار می‌شود و پس از آن، مردم در قالب دسته‌های عزاداری منسجم در تجمعات شبانه شهرستان‌های مختلف حضور می‌یابند.

وی همچنین از استقرار بیش از ۸۰۰ مبلغ و مبلغه در مساجد، اماکن مقدس، تجمعات شبانه و روضه‌های خانگی خبر داد و گفت: این افراد در کنار تبیین پیام‌های عاشورا، به تشریح مفاهیم فرهنگی و اجتماعی نهضت حسینی برای مردم می‌پردازند.

به گفته وی، همچنین بیش از ۴۵۰ موکب در ماه محرم در نقاط مختلف گلستان به عزاداران خدمت‌رسانی می‌کنند که این امر، نشان‌دهنده وسعت مشارکت مردمی در برگزاری آیین‌های این ماه است.