شترداری از گذشته‌های دور بخشی از زندگی مردم ترکمن‌صحرا بوده و همچنان در شهرستان‌های گنبدکاووس، آق‌قلا، گمیشان و مراوه‌تپه جایگاه ویژه‌ای دارد که وجود دشت‌های وسیع، مراتع قشلاقی و اراضی کم‌بازده در نوار شمالی استان، شرایط مناسبی برای پرورش این دام سازگار با اقلیم خشک فراهم کرده است.

بر اساس آمارهای جهاد کشاورزی گلستان، حدود ۲ هزار و ۸۰۰ نفر شتر در استان نگهداری می‌شود که نزدیک به نیمی از این جمعیت در شهرستان گنبدکاووس متمرکز است.

هرچند این تعداد در مقایسه با ظرفیت‌های طبیعی منطقه چندان قابل توجه نیست، اما کارشناسان معتقدند توسعه هدفمند این بخش می‌تواند آثار اقتصادی و زیست‌محیطی گسترده‌ای برای استان به همراه داشته باشد.

کارشناسان حوزه دامپروری معتقدند شتر در میان دام‌های اهلی، بیشترین سازگاری را با شرایط دشوار اقلیمی دارد و این حیوان به دلیل ساختار ویژه بدن، نیاز آبی پایین و توانایی استفاده از گیاهان شورپسند و مقاوم به خشکی، فشار کمتری بر منابع طبیعی وارد می‌کند.

مراتع شمال گلستان نیز با برخورداری از گونه‌هایی همچون خارشتر، گز، اشنان و آتریپلکس، ظرفیت مناسبی برای تغذیه شتر دارند که بسیاری از دام‌های دیگر تمایل یا توان استفاده از این گیاهان را ندارند.

پژوهشگران معتقدند برخلاف برخی دام‌ها که در شرایط کمبود علوفه می‌توانند موجب تخریب پوشش گیاهی و تشدید فرسایش خاک شوند، شتر به دلیل الگوی چرای متفاوت، آسیب کمتری به اکوسیستم‌های شکننده وارد می‌کند و حتی در صورت مدیریت اصولی، می‌تواند به بازسازی پوشش گیاهی کمک کند.

یکی از محققان مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گلستان معتقد است شترداری اکولوژیک به تولید گوشت و شیر محدود نمی‌شود و بخشی از یک چرخه طبیعی برای احیای محیط‌زیست است.

غلامعلی هلاکو در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: در شترداری اکولوژیک مفهوم پسماند وجود ندارد و حضور شتر در مراتع و اراضی نیمه‌بیابانی موجب انتقال و پراکنش بذر گیاهان مرتعی در سطح وسیعی از طبیعت می‌شود.

وی افزود: فضولات شتر علاوه بر اینکه یک کود طبیعی و ارزشمند محسوب می‌شود، در اصلاح خاک‌های شور و قلیایی نیز نقش موثری دارد و می‌تواند به افزایش حاصلخیزی اراضی کم‌بازده کمک کند.

این محقق گلستانی ادامه داد: در بسیاری از مناطق خشک جهان، شتر به عنوان یکی از ابزارهای توسعه پایدار شناخته می‌شود، زیرا ضمن تولید محصولات اقتصادی، به حفظ تعادل اکولوژیک نیز کمک می‌کند.

هلاکو با اشاره به تشدید پدیده گرد و غبار در بخش‌هایی از شمال گلستان گفت: یکی از مهم‌ترین مزیت‌های شترداری اکولوژیک، نقش آن در حفظ و احیای پوشش گیاهی است که در نهایت به کاهش فرسایش بادی و کنترل کانون‌های تولید گرد و غبار منجر می‌شود.

وی توضیح داد: در سیستم‌های علمی و مدیریت‌شده، شترها از طریق چرای چرخشی در مراتع حضور می‌یابند و از تخریب پوشش گیاهی جلوگیری می‌شود و علاوه بر آن، این دام با مصرف سرشاخه‌های خشک و پراکنش بذر گیاهان، شرایط مناسبی برای رشد مجدد پوشش گیاهی ایجاد می‌کند.

به گفته وی، تقویت پوشش گیاهی در مناطق مستعد فرسایش بادی می‌تواند به مرور زمان نقش موثری در کاهش تولید ریزگردها و تثبیت خاک داشته باشد.

کارشناسان معتقدند یکی از مهم‌ترین مزیت‌های شترداری، تنوع محصولات و ارزش افزوده بالای آن است.

شیر شتر که در سال‌های اخیر به دلیل خواص تغذیه‌ای و درمانی مورد توجه قرار گرفته، از جمله محصولات با ارزش اقتصادی بالا محسوب می‌شود و به دلیل میزان پایین لاکتوز و ترکیبات خاص خود، بازار رو به رشدی در بسیاری از کشورها دارد.

هلاکو در این خصوص گفت: شیر شتر به عنوان یک غذای فراسودمند شناخته می‌شود و در صورت ایجاد زیرساخت‌های مناسب فرآوری و بسته‌بندی، می‌تواند به یکی از محصولات صادراتی استان تبدیل شود.

وی افزود: گوشت شتر، روغن کوهان، کرک و حتی برخی فرآورده‌های جانبی این حیوان نیز دارای ارزش اقتصادی هستند و توسعه صنایع وابسته می‌تواند فرصت‌های شغلی متعددی ایجاد کند.

هلاکو گفت: این فعالیت بر پایه مشارکت خانواده‌های روستایی و عشایری شکل گرفته و زمینه ایجاد مشاغل خرد و خانگی را فراهم می‌کند.

وی افزود: تولید فرآورده‌های لبنی، صنایع دستی مبتنی بر کرک شتر و فعالیت‌های مرتبط با گردشگری روستایی از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند برای زنان و جوانان مناطق محروم فرصت اشتغال ایجاد کند با وجود ظرفیت‌های قابل توجه، توسعه شترداری در گلستان با موانعی نیز مواجه است.

این محقق مرکز تحقیقات کشاورزی گلستان گفت: کاهش سطح مراتع در اثر خشکسالی، تغییر کاربری اراضی و محدودیت‌های منابع طبیعی برای صدور پروانه چرا از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی این بخش است.

وی افزود: نبود صنایع مدرن فرآوری شیر شتر، محدود بودن کشتارگاه‌های تخصصی، ضعف بازاریابی و کمبود حمایت‌های مالی متناسب با هزینه‌های روز نیز از دیگر مشکلات فعالان این حوزه به شمار می‌رود.

هلاکو همچنین کمبود آموزش‌های تخصصی در زمینه تغذیه علمی، اصلاح نژاد و مدیریت نوین واحدهای پرورش شتر را از دیگر موانع توسعه این صنعت عنوان کرد.

کارشناسان بر این باورند که توسعه شترداری در گلستان باید فراتر از افزایش تعداد دام مورد توجه قرار گیرد و تمامی حلقه‌های زنجیره ارزش این بخش از تولید تا فرآوری و بازاریابی را دربرگیرد.

ایجاد کارخانه‌های کوچک فرآوری شیر شتر، توسعه صنایع بسته‌بندی گوشت، تشکیل تعاونی‌های تخصصی شترداران، تامین نهاده‌های مورد نیاز و گسترش آموزش‌های فنی از جمله اقداماتی است که می‌تواند مسیر توسعه پایدار این بخش را هموار کند.

گلستان با برخورداری از حدود ۸۶۲ هزار هکتار مرتع، بخش قابل توجهی از اراضی نیمه‌بیابانی کشور و تجربه تاریخی ترکمن‌ها در پرورش شتر، ظرفیت آن را دارد که به یکی از قطب‌های شترداری کشور تبدیل شود که در صورت برنامه‌ریزی صحیح، علاوه بر رونق اقتصادی و ایجاد اشتغال، می‌تواند در حفظ مراتع، مقابله با بیابان‌زایی و کاهش ریزگردها نیز نقشی تعیین‌کننده ایفا کند.